Deze week tot en met de komende maandag staan in teken van Jom Hasjoa en de Dodenherkenning. De 20e eeuw heeft bewezen dat kennis en techniek, ras en afkomst NIET in relatie met civilisatie staat. Wij hebben gezien hoe de meest filosofisch en wetenschappelijke ontwikkelde personen in beesten veranderden en mensen op de meest beestachtige wijze van praktisch al hun vrijheden beroofden. Dit deden zij op grond van ras, godsdienst, meniningsuiting, pers, verenigen en sexuele voorkeur. Eén vorm van vrijheid konden zij niet aantasten: de formele vrijheid.

Wat is vrijheid? Mijn papa heeft de stelling: ‘Mijn vrijheid stopt wanneer de vrijheid van de ander in geding komt’. Daarom is ‘ik ben vrij en daarom doe ik wat ik wil’ lastig om te analyseren. Vrijheid is daarom naar mijn mening sexueel-, opvoedkundig- , politiek/maatschappelijk en cultuur gebonden.

Toch is vrijheid niet alleen politiek/maatschappelijk gebonden. Wij kennen namelijk ook een filosofische vrijheid. Daar staan de vragen als wat vrijheid is en waartoe wij vrij zijn centraal. Want gestel dat jij van materiële vrijheid geniet, geniet jij dan ook van een geestelijke vrijheid? Als iemand jouw bewegingsvrijheid (materiële vrijheid) berooft, berooft hij per definitie al jouw vrijheden? Kunnen wij dezelfde vragen stellen betreffende andere verworven vrijheden zoals de door G’d gegeven wilsvrijheid (formele vrijheid)? Wat te zeggen over de emotionele vrijheid die in mijn beleving in verbinding staat?

Vrijheid is een kostbaar goed. Vrijheid is een van het meest onderschatte goed in een mensenleven. Wij binden ons vast en ontnemen onze formele vrijheid door onszelf middels het materieel goed te beperken. Materieel goed wordt gevoed door hebberigheid dat kan doorslaan naar lust naar macht. Ondertussen kunnen wij onze materiële vrijheid verspelen. Wanneer jij je niet aan de morele omgangsregels – die vastgesteld zijn in het wetboek – kan jij van jouw bewegingsvrijheid beroofd worden. Zo’n fout leidt tot verlies van jouw materiële vrijheid, zodat je uiteindelijk niet alleen jouw eventuele slachtoffer maar ook jezelf dwars zit, waardoor jij op een plaats terecht komt die niet van jouw voorkeur geniet. Maar jouw geest daarentegen overstijgt muren van deze plaats. Jij bepaalt namelijk - middels de wilsvrijheid - wat jij gelooft, voelt, fantaseert, etc. De sky lijkt door deze formele vrijheid the limit.

Dit is nu precies het wonder wat vele malen in de concentratiekampen plaats vond. De geestelijke (emotionele en/of formele) vrijheid die men daar beleefde wanneer zij stiekem de Sjabbeskaarsen aanstaken of stiekem matzes fabriceerden is ongekend. Ik ben daarom heilig van overtuigd dat Tora - ten spijt alle vormen van vrijheidberovingen - de bron is geweest van hun emotionele en formele vrijheden. Ter illustratie dat de Tora vrijheden verschaft, kan ik vertellen dat Alexander jaren geleden een filosofieles van een Joodse filosoof gehad heeft. De stelling van deze filosofieles luidde:
Riem onder het hart of hart onder het riem?
Uitkomst: riem OP het hart.
Waarom?
Door de Sjema! En onze Sjema luidt:
Hoor, Israël! Hasjem is onze G’d, Hasjem is EEN.
Houd van Hem, met hart en ziel, met heel je wezen.
Neem alle grondregels die Ik je vandaag opleg ter harte.
Prent ze je kinderen in en zeg ze op, thuis en onderweg, wanneer je naar bed gaat en wanneer je opstaat.
Draag ze om je arm als een teken, en bind ze op je voorhoofd als herinnering.
Schrijf ze op de deurposten van je huis en op de poorten van je stad.
Dewariem/Deut. 4 ev.

De buitenwereld vinden die 613 wetjes en regeltjes maar beknottend, benauwend. Onderwijl wordt er ons gevraagd: zijn die regels niet benauwend? Waarop wij antwoorden: volstrekt niet! In tegendeel: het is bevrijdend! Hoe dat zo?
Hasjem is oneindig groot, niet te vangen, niet te beperken en toen Hij met Zijn Sjechina (Heerlijkheid) met ons in de woestijn was woonde Hij in Zijn Misjkan (Tabernakel), die niet groter dan 7 meter was. Hasjem is "zo groot" dat Hij niet in deze wereld past. Hasjem is "zo klein" dat Hij wél in de ‘Aron (de Ark) van de Misjkan paste. Kun je dit voorstellen? Ik niet. Maar ondertussen woonde oneindig Persoon, tientallen jaren, in een kistje van nog geen 10 meter in ons midden! Dacht jij nu werkelijk dat Hij Zich door ons liet gevangen?

Zo is het ook met de 613 Wetten. Het is als een riem om ons hart waartussen de Wet ligt. Het is in ons hart gelegd. Voor vele benauwend... zo'n riem om je hart. Voor ons betekent die riem van 613 wetten op ons hart vrijheid ipv benauwdheid. Toch moet je daar ook weer alert op zijn. Wanneer jij je stikt aan de letter houdt, zonder emoenah, dan riskeer naval biersjoet hatora… denigratie met toestemming van de Tora (RaMBaN). Hasjems geboden en verboden zijn meer dan de letter alleen. Het gebod …qadesj ‘atsmecha bemoetar lach… heilig jezelf in wat toegestaan is… geeft aan dat jij je niet alleen er op moet toezetten op wat jou verboden is, maar met ook juist wat is toegestaan (Jevamot 20a) en deze – zoals onze geleerde Sforno ons leert – dienen wij met respect, égard en emoenah ten uitvoer te brengen. Dan stijg jij op een spiritueel hoger niveau waardoor geen barrières in jouw leven bestaan. Jij kan nimmer van jouw vrijheid beroofd worden!
Vandaar dat rabbi Akiwa met volle overtuiging – terwijl zijn huid door ijzeren kammen van zijn lichaam gestroopt werd – de Sjema kon uitspreken terwijl zijn vrijheid om zelfs te léven van hem afgenomen werd. De Romeinse soldaten vonden rabbi Akiwa’s standvastigheid aan Hasjem zo onbegrijpelijk, zo onmenselijk.
Vandaar dat naast – terecht – onthutste Joden óók vele Joden in de kampen van Zijn aangeboden vrijheden genoten: Tora!

Wie zijn er dan in feite vrij? Laten we dit de komende week vieren en mbv de Tora in uitvoer brengen.